Chúng tôi về cù lao Ông Chưởng vào một buổi trưa giáp Tết trời se lạnh. Đây là một làng tranh kiếng nổi tiếng thuộc xã Long Điền B, huyện Chợ Mới, tỉnh An Giang. Anh Phạm Duy, cán bộ văn phòng UBND xã Long Điền B, buông một câu xuôi xị khi chúng tôi hỏi chuyện làng tranh: “Làng tranh kiếng bây giờ tiêu điều lắm, nhân công thất nghiệp bỏ đi tứ phương tìm chốn dung thân”.
Qua thời oanh liệt
Vào ấp Long Tân, hỏi thăm mãi chúng tôi mới tìm được nhà nghệ nhân Nguyễn Thanh Hòa, hậu duệ của một gia đình có 3 đời làm tranh kiếng. Anh Hòa năm nay mới 38 tuổi nhưng là một trong hai người dám đầu tư hàng trăm triệu đồng để mua dàn kéo lụa về sản xuất tranh thay cho công việc vẽ thủ công truyền thống bao đời. Ông chủ trẻ phân trần: “In lụa sản xuất nhanh hơn, đường nét, màu sắc sắc sảo hơn vẽ thủ công, mỗi lần in được 100 - 200 bộ tranh nên tiết kiệm được chi phí nhân công trong khi thuê thợ vẽ thủ công thì người giỏi mỗi ngày chỉ vẽ được 1 bộ tranh là hết mức”. Anh cười giả lả: “Tôi cũng biết đầu tư hơn trăm triệu đồng sắm dàn in lụa để sản xuất tranh giữa lúc làng nghề đang xuống dốc là chuyện phiêu lưu, lâu thu hồi vốn nhưng nghề truyền đời của cha ông, khó lòng mà bỏ”. Dẫn chúng tôi đi xem các khâu đóng khung gỗ, vẽ mẫu tranh, dán đề-can, in lụa, phơi tranh và hàng loạt tranh thành phẩm, anh Hòa kể: Cho đến giờ này không còn ai nhớ làng tranh kiếng cù lao Ông Chưởng đã có bao nhiêu năm tuổi, các bậc bô lão chỉ áng chừng khoảng 70 - 80 năm gì đó. Theo lời các cụ lão niên, hồi khởi thủy cả làng vẽ tranh lên giấy đem bán, sau thấy giấy mau hư nên vẽ lên vải, lên thiếc và cuối cùng phát hiện ra vẽ tranh trên kiếng lồng vào khung gỗ đạt được màu sắc rực rỡ và có độ bền từ 5 đến 10 năm mới phai màu. Trước đây làng tranh kiếng cù lao Ông Chưởng có thị trường rộng khắp các tỉnh ĐBSCL. Anh Hòa nhớ lại: Từ 1995 đến 1998 là thời làm ăn hưng thịnh nhất của làng nghề. Nhưng không hiểu sao từ 1999 đến nay hàng làm ra người mua chỉ lai rai, sức tiêu thụ giảm sút mạnh đến nỗi người bỏ nghề ngày càng nhiều. Cho đến giờ này, cả làng nghề chỉ còn 11 gia đình bám trụ sản xuất và năng lực sản xuất của mỗi hộ chỉ vài trăm bộ tranh/năm, quả là hết thời làm ăn!
Lây lất qua ngày
Nhắc đến chuyện khôi phục lại làng nghề, anh Phạm Duy gãi đầu nhăn nhó: “Chuyện này thật khó trăm bề. UBND xã từng đề cập đến nhưng giải pháp khả thi thì thú thật là... tìm chưa ra bởi tất cả đều do thị trường quyết định”. Ông chủ trẻ Nguyễn Thanh Hòa nhìn nhận: “Thật ra thị phần của mặt hàng tranh kiếng chỉ bị thu hẹp lại chứ chưa mất hẳn. Làng nghề bây giờ chỉ nhắm vào đối tượng tiêu thụ chủ yếu là bà con nông dân, khi cất nhà mới hay ra riêng thường có thói quen sắm một bộ tranh thờ đặt lên bàn thờ ông bà”. Tuy nhiên, cái khó của làng nghề hiện nay là với đà xây dựng nhà cửa hiện đại nhiều người không còn chuộng tranh kiếng để “treo cho sang” như trước đây nên các hộ sản xuất chỉ làm lây lất theo thời vụ: Mùa giáp Tết và mùa thu hoạch lúa đông xuân, nông dân có tiền mua sắm.
Trước khi chia tay làng tranh kiếng, anh Hòa dẫn chúng tôi đi xem những sản phẩm độc đáo của làng nghề và tiết lộ một điều thú vị: Những hình ảnh sinh động, những nét vẽ sắc sảo và những màu sắc hài hòa rực rỡ trên những bộ tranh kiếng đều do đôi tay tài hoa của những nghệ nhân chưa từng học qua bất kỳ một lớp mỹ thuật hay hội họa nào thực hiện, phối màu. Tất cả đều là kinh nghiệm cha truyền con nối từ bao đời nay kết hợp nhuần nhuyễn với sự khéo léo, óc thẩm mỹ và sự sáng tạo không ngừng của nhiều thế hệ nghệ nhân. Do vậy, viễn cảnh mai một làng nghề là điều mà các nghệ nhân vẽ tranh kiếng ở cù lao Ông Chưởng không bao giờ dám nghĩ tới...